W KO艃CU DO PODSTAW

Dzisiejszy wpis b臋dzie nudnawy. Nawet dla mnie 馃槈 Niestety, zanim przejdziemy do znacznie ciekawszych temat贸w, musimy sobie wyja艣ni膰 kilka nowych poj臋膰 zwi膮zanych z ustawieniami aparat贸w, o kt贸re (wcze艣niej lub p贸藕niej) potkniesz si臋 na swojej fotograficznej drodze. Oczywi艣cie mo偶esz przej艣膰 ko艂o nich mocno oboj臋tnie, ale zach臋cam Ci臋 do zapoznania si臋 z nimi, naprawd臋 Ci si臋 to przyda.

Przys艂ona (przes艂ona) to blaszki wewn膮trz obiektywu tworz膮ce szczelin臋, kt贸rej wielko艣膰 decyduje o ilo艣ci 艣wiat艂a wpuszczanego do 艣rodka aparatu (na materia艂 艣wiat艂oczu艂y, np. matryc臋). I teraz: im wi臋ksza warto艣膰 przys艂ony (np. f/11), tym mniejszy jej rozmiar聽鈥 a wi臋c otw贸r wpuszczaj膮cy 艣wiat艂o mniejszy, a im warto艣膰 przys艂ony mniejsza (np. 2.8), tym rozmiar otworu wi臋kszy聽鈥 a wi臋c szersza powierzchnia wpadania 艣wiat艂a. Przys艂ona okre艣la warto艣膰 oznaczan膮 liter膮 鈥瀎鈥 (np. f/1.8, f/5.6, f/11) i jest zale偶na od budowy obiektywu. Ka偶dy kolejny stopie艅 powoduje, 偶e do wn臋trza obiektywu przepuszczana jest dwa razy mniejsza lub dwa razy wi臋ksza ilo艣膰 艣wiat艂a. [Z przys艂on膮 zwi膮zane jest poj臋cie g艂臋bi ostro艣ci 鈥 zobacz tutaj.]

przys艂ona
f/1.8聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽 聽聽聽 聽聽 聽 聽 聽 聽聽 聽 聽 聽聽聽 聽 聽聽聽聽聽聽聽聽 f/5.6聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽 聽 聽 聽 聽聽聽聽 聽 聽聽 聽 聽 聽 聽 聽聽 聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽 f/8
(kliknij prawym „Poka偶 obrazek”, aby zobaczy膰 wi臋kszy rozmiar)

Czas na艣wietlania to czas, w jakim na materia艂 艣wiat艂oczu艂y (np. matryc臋 aparatu) dostaje si臋 艣wiat艂o. Je艣li dotrze do niego zbyt du偶o 艣wiat艂a, wtedy m贸wimy o jego prze艣wietleniu, a je艣li zbyt ma艂o 鈥 o jego niedo艣wietleniu. Czas na艣wietlania podawany jest w u艂amkach sekund i sekundach (od bardzo kr贸tkich, ok. 1/8000s, do d艂ugich 鈥 ok. 30s). W bardziej zaawansowanych urz膮dzeniach dost臋pna jest r臋czna mo偶liwo艣膰 ustawienia ekspozycji, tzw. tryb Bulb (migawka pozostaje otwarta tak d艂ugo, jak d艂ugo wci艣ni臋ty jest spust). Ka偶dy kolejny stopie艅 oznacza dwukrotne skr贸cenie lub wyd艂u偶enie aktualnie ustawionego czasu.

ISO 鈥 o tym ju偶 by艂o, ale teraz dok艂adniej: to czu艂o艣膰 filmu/matrycy na 艣wiat艂o, zwykle w przedziale 50-3200 (w zaawansowanych lustrzankach bywa wy偶sza). Parametr ten mo偶na ustawi膰 r臋cznie 鈥 w zale偶no艣ci od aparatu poprzez prze艂膮cznik na obudowie lub z poziomu menu 鈥 lub pozwoli膰 na jego automatyczne dobranie aparatowi (tutaj trzeba uwa偶a膰, bo cho膰 algorytmy powinny by膰 nastawione na u偶ycie jak najni偶szego mo偶liwego ISO, bywa, 偶e podbijaj膮 je wysoko, niszcz膮c jako艣膰 zdj臋cia). Im wy偶sze ISO, tym kr贸tsza ekspozycja, jednak zbyt wysoka czu艂o艣膰 ISO w technice cyfrowej powoduje powstawanie na zdj臋ciu brzydkich szum贸w (kolorowych plamek zmniejszaj膮cych ostro艣膰 i kontrast). St膮d m贸wimy o 鈥瀠偶ytecznym ISO鈥 鈥 czyli takiej jego warto艣ci maksymalnej, kt贸ra daje szumy akceptowalne dla fotografa. Z zasady warto ustawia膰 jak najni偶sze ISO, w granicach 50-200 dla dobrych warunk贸w o艣wietleniowych (czyli w s艂oneczny dzie艅, ale tak偶e podczas fotografowania w studiu i przy u偶yciu statywu) oraz 400-640 dla warunk贸w gorszych, fotografowania w pochmurny dzie艅.

iso
Zdj臋cie bez szum贸w i zdj臋cie z szumem cyfrowym

Ekspozycja (jej jednostk膮 jest EV), o kt贸rej tak偶e pisa艂am z grubsza w poprzedniej cz臋艣ci poradnika, jest wystawieniem 艣wiat艂oczu艂ej matrycy (dawniej b艂ony/filmu/kliszy) na dzia艂anie 艣wiat艂a. I teraz: w zale偶no艣ci od tego, ile tego 艣wiat艂a na nasz膮 matryc臋 si臋 dostanie, zdj臋cie b臋dzie bardziej lub mniej udane, czyli na艣wietlone prawid艂owo (o to w艂a艣nie nam chodzi), prze艣wietlone (w skrajnym przypadku ca艂kiem bia艂e) lub niedo艣wietlone (w skrajnym przypadku zupe艂nie czarne).

Sk膮d masz wiedzie膰, kiedy ekspozycja jest poprawna? Ustawia si臋 j膮 poprzez odpowiednie dobranie trzech parametr贸w: przys艂ony, czasu na艣wietlania i czu艂o艣ci matrycy (ISO). Musisz tu pami臋ta膰, 偶e wzrost o jeden stopie艅 na skali czasu musi si臋 wi膮za膰 ze zmian膮 o jeden stopie艅 na skali przys艂ony 鈥 a wi臋c je艣li np. czas na艣wietlania wynosi 1/125s przy przys艂onie f/4, a Ty chcesz bardziej rozmy膰 t艂o i zastosowa膰 przys艂on臋 o krok ni偶sz膮 (a wi臋c z wi臋kszym otworem), czyli f/2.8 鈥 musisz skr贸ci膰 czas na艣wietlania o jedn膮 warto艣膰 鈥 do 1/250s.

Kompensacja/korekta ekspozycji 鈥 funkcja, kt贸ra pozwala na zmian臋 na艣wietlenia zdj臋cia (a wi臋c na jego jasno艣膰). 艢wiat艂omierz wbudowany w aparat mierzy ilo艣膰 艣wiat艂a wpadaj膮cego na okre艣lon膮 liczb臋 punkt贸w kontrolnych na matrycy u艣redniaj膮c go, dlatego najlepiej dobiera ekspozycj臋 dla sceny o艣wietlonej w miar臋 r贸wno. Je艣li natomiast w kadrze pojawi膮 si臋 elementy ciemne (np. w cieniu) i elementy jasne (np. w s艂o艅cu), a kt贸ry艣 z nich b臋dzie przewa偶a艂, mo偶e si臋 okaza膰, 偶e dobrane ustawienia spowoduj膮, 偶e zdj臋cie b臋dzie zbyt ciemne (niedo艣wietlone) lub za jasne (prze艣wietlone). Tutaj pojawia si臋 mo偶liwo艣膰 kompensacji ekspozycji 鈥 dzi臋ki jednemu prze艂膮cznikowi (kwadrat przeci臋ty przek膮tn膮, w kt贸rego jednej cz臋艣ci jest plus, a w drugiej minus) mo偶emy rozja艣ni膰 (+) lub przyciemni膰 (-) scen臋, nie zmieniaj膮c ustawie艅 przys艂ony ani czasu.* Stopnie ustawiane s膮 zazwyczaj ze skokiem co 1/2 lub 1/3 warto艣ci.
Jeszcze s艂owo o wp艂ywie kompensacji na ekspozycj臋. Poniewa偶 to aparat decyduje, czy zmieni czas przys艂on臋, oprogramowanie dostosuje si臋 do wybranego trybu fotografowania. A zatem: je艣li korzystasz z trybu preselekcji przys艂ony, do wprowadzenia korekty ekspozycji aparat zmieni czas otwarcia migawki (s艂usznie zak艂adaj膮c, 偶e wybrana warto艣膰 przys艂ony jest dla nas wa偶niejsza). Je艣li wybierzemy tryb preselekcji czasu, kompensacja ekspozycji wp艂ynie na otw贸r przys艂ony (bo czas jest dla nas wa偶niejszy). W pozosta艂ych trybach z regu艂y zmianie podlega czas ekspozycji, a w drugiej kolejno艣ci przys艂ona.

Balans bieli (WB 鈥 ang. white balance) 鈥 nastawa odpowiedzialna za prawid艂owe (lub oczekiwane przez fotografuj膮cego) przedstawienie kolor贸w. Jest procesem kompensacji barw obrazu rejestrowanego przez matryc臋 dla temperatury barwowej** o艣wietlenia. Temat do艣膰 skomplikowany, je艣li kto艣 pragnie ustawia膰 WB samemu. Dlatego sugeruj臋 pozwoli膰 algorytmom aparat贸w popracowa膰 za Ciebie, poniewa偶 ten parametr akurat w wi臋kszo艣ci aparat贸w i wi臋kszo艣ci przypadk贸w zadzia艂a naprawd臋 nie藕le. W aparacie masz do wyboru kilka gotowych opcji 鈥 艣wiat艂o dzienne, 艣wiat艂o 偶arowe, 艣wietl贸wka, itp. Jest te偶 automatyczny tryb ustawie艅 WB i jego sugeruj臋 si臋 trzyma膰 馃槈 A co si臋 stanie, je艣li aparat 藕le odczyta kolor 艣wiat艂a 鈥 b臋dziesz mie膰 artystycznie zabarwione zdj臋cie w odcieniu niebieskim lub pomara艅czowym!
Tutaj musz臋 szczerze si臋 przyzna膰, 偶e podczas fotografowania ten parametr mnie nie interesuje, poniewa偶 zawsze u偶ywam dla zdj臋膰 formatu RAW i balans bieli ustawiam dopiero w programie do obr贸bki (RAW jest cyfrowym negatywem, kt贸ry nie zapisuje wielu danych, m. in. kolor贸w 鈥 te zostaj膮 mu dopiero wskazane podczas cyfrowego 鈥瀢ywo艂ywania鈥 przez fotografa lub grafika).

Tryb pomiaru 艣wiat艂a to do艣膰 skomplikowane zagadnienie. Z grubsza 鈥 dotyczy ono sposobu oceniania przez aparat ilo艣ci i rozmieszczenia 艣wiat艂a dla danej sceny, co potrzebne jest do prawid艂owego ustawienia ekspozycji. Dzieli si臋 na matrycowy, centralnie wa偶ony i punktowy. W trybie matrycowym wbudowany w aparat 艣wiat艂omierz pobiera dane z ca艂ej matrycy (a w zasadzie z wielu czujnik贸w na ca艂ej jej powierzchni) i u艣rednia je, aby zdj臋cie nie mia艂o obszar贸w zbyt jasnych ani zbyt ciemnych (sprawdzi si臋 np. w przypadku fotografowania krajobrazu w pogodny dzie艅 lub jakiejkolwiek sceny o艣wietlonej w miar臋 r贸wnomiernie). Pomiar matrycowy jest w miar臋 uniwersalny i najbezpieczniejszy, poniewa偶 nie powinien ani zbyt prze艣wietli膰, ani niedo艣wietli膰 zdj臋cia. Tryb punktowy, jak sama nazwa wskazuje, zmierzy ilo艣膰 艣wiat艂a z jednego punktu (najcz臋艣ciej jest to punkt wskazany przez fotografuj膮cego, np. powi膮zany z punktem pomiaru ostro艣ci). Dzi臋ki takiej nastawie mo偶na prawid艂owo na艣wietli膰 najbardziej interesuj膮cy nas element zdj臋cia (np. twarz – sprawdzi si臋 wi臋c m. in. w portretach). Tryb centralnie wa偶ony to ustawienie po艣rednie 鈥 aparat mierzy 艣wiat艂o w ca艂ym kadrze (jak w trybie matrycowym), ale przyk艂ada wag臋 (st膮d nazwa) do centrum kadru (przy obliczaniu ekspozycji najwi臋ksze znaczenie ma 艣rodek klatki, im dalej od niego 鈥 tym mniejsze). tryb ten sprawdzi si臋 w przypadku, kiedy najwi臋ksze znaczenie dla zdj臋cia ma obiekt w centrum kadru.

* Mo偶e ci si臋 to przyda膰 np. podczas fotografowania pla偶y w s艂o艅cu lub pejza偶u zimowego: za du偶o jasno艣ci na zdj臋ciu spowoduje, 偶e aparat przyciemni zdj臋cie 鈥 wtedy rozja艣niaj膮c ekspozycj臋 o +1/3 uzyskasz kadr na艣wietlony prawid艂owo. I odwrotnie: fotografowanie obiektu na ciemnym tle mo偶e spowodowa膰 jego prze艣wietlenie, dlatego warto obni偶y膰 ekspozycj臋 o np. 1/3.

** Temperatura barwowa to miara barwy danego 艣wiat艂a. A po naszemu: ka偶de 艣wiat艂o ma widoczny odcie艅 鈥 np. kolor zwyk艂ej 偶ar贸wki jest 偶贸艂tawy, halogenu niebieskawy. Im bardziej pomara艅czowe 艣wiat艂o (a wi臋c cieplejsze), tym mniejsza jego temperatura barwna (mierzona w stopniach Kelwina); im bardziej niebieski (zimne) 鈥 tym wy偶sza jego temperatura barwowa. Np. 艣wiat艂o 艣wieczki to ok. 2000K, zach贸d s艂o艅ca ok. 3000K, 艣wiat艂o dzienne 5000-65000K (w zale偶no艣ci od pogody). Najbardziej zbli偶one do bieli jest 艣wiat艂o o temperaturze oko艂o 6500K.